رنگ و بی‌رنگی

مهدی عاطف‌راد

 تا چه خواهد کرد با ما تاب و رنگ عارضت

 حالیا بی‌رنگ نقش خود بر آب انداختی

مساله را با سه پرسش مطرح می‌کنم:

۱- آیا رنگ اشیا ثابت است یا متغیر؟ مستقل است یا وابسته به وضعیت دید ناظر؟

۲- آیا اشیا را به رنگ واقعی خود می‌بینیم؟

۳- آیا جهان عینی رنگی است یا ما آن را رنگی می‌بینیم؟

برای پاسخ دادن به پرسش نخست باید بگویم که رنگ اشیا بستگی کامل به نوری دارد که در آن دیده می‌شوند و هنگام دیده شدن بر آنها می‌تابد. بنابراین رنگ آنها ثابت نیست و برحسب نوع نوری که بر آنها می‌تابد تغییر می‌کند. به عنوان مثال، اگر در حوزه‌ی رنگهای اصلی و مکمل به موضوع توجه کنیم، جسمی که در نور سفید به رنگ فیروزه‌ای دیده می‌شود، در نور سبز به رنگ سبز دیده می‌شود، در نور قرمز تیره دیده می‌شود، و در نور گلی به رنگ آبی دیده می‌شود.

اجسامی که از خود نور تابش می‌کنند، به رنگ نوری دیده می‌شوند که می‌تابانند. ولی اجسام غیر نورانی به رنگ نوری که بازتاب می‌دهند دیده می‌شوند، نه به رنگ نوری که جذب می‌کنند. به عنوان نمونه جسمی غیر نورانی که در نور سفید آبی دیده می‌شود، در اصل زرد است؛ و جسمی غیر نورانی که در نور سفید قرمز دیده می‌شود، در اصل فیروزه‌ای است، یعنی بخش قرمز نور سفید را بازتابانده و بخش فیروزه‌ای آن را جذب کرده است. با این استدلال می‌توان دریافت که تمام اجسامی که در نور معمولی سیاه دیده می‌شوند، در اصل سفیدند؛ و تمام اجسامی که در نور معمولی سفید دیده می‌شوند، در اصل سیاهند. به عنوان نمونه، ماست سیاه است و ذغال سفید! یا آدمهای سفیدپوست در اصل سیاه‌پوستند و آدمهای سیاه‌پوست در اصل سفیدپوستند!

و موضوع جالب توجه این است که اصلاً رنگ وجود خارجی ندارد و در واقع احساسی است که ما از جهان عینی داریم و یک واقعیت کاملاً ذهنی است نه یک واقعیت عینی. یعنی بیرون از ذهن ما چیزی به نام رنگ وجود ندارد و جهان عینی بی‌رنگ است. در مورد صدا و بو هم همین حکم صادق است و آنچه در جهان عینی وجود دارد فقط موجها هستند و میدانها و جنبش و چرخش و نوسان جاودان. حتا جرم، وزن، شکل هندسی و دیگر مشخص‌های مادی جهان هم همگی واقعیت ذهنی‌اند نه حقیقت عینی.

به عنوان مثال، آنچه ما به عنوان رنگ می‌بینیم در اصل مشخصه‌ای‌ست وابسته به بسامد امواج الکترومغناطیسی تابیده یا بازتابیده از جسم که در دامنه‌ی خاصی از بسامد بر چشم اثر بینایی و رنگی دارد و چشم آن را به صورت رنگهای گوناگون حس می‌کند. بقیه‌ی این طیف گسترده‌ی بسامدی را هم به صورت موج نامشهود دریافت می‌کند و آنها را نمی‌بیند، ولی بعضی از جانوران بخشهای دیگری از این طیف را که از دید بشر مشهود نیست می‌بینند و به صورت رنگهایی غیر از آن رنگهایی که ما می‌بینیم، می‌بینند...

 گفتی که حافظ این همه رنگ و خیال چیست؟

 نقش غلط مخوان که همه لوح ساده‌ایم.