چند پرسش از خبرنگار خبرگزاری ایسنا

درباره‌ی وضعیت فعلی تولید و انتشار داستان‌های علمی- تخیلی در ایران

خبرنگار: در کشور ما چقدر به داستان های علمی- تخیلی توجه می شود؟ اگر کم، چرا؟

عاطف راد: متاسفانه هیچ توجه خاصی نمی شود و سهم تولید ادبیات علمی- تخیلی در میدان کمابیش وسیع تولیدات ادبی کشور ما هرگز سهم قابل توجهی نبوده و نیست. به بیان دیگر، درخت ادبیات ما در این شاخه بسیار بی برگ و بار  است.از دید من، مهم ترین دلایل این بی بضاعتی و ناتوانی در تولید ادبیات علمی- تخیلی این ها هستند:

1- حرفه ای نبودن ادبیات در ایران: برای پیدایش و گسترش شاخه های تخصصی ادبیات، مانند ادبیات علمی- تخیلی، ادبیات فلسفی، ادبیات عرفانی، ادبیات تاریخی، ادبیات جنایی- پلیسی، نخست لازم است که ادبیات حرفه ای در یک جامعه شکل و نضج منسجمی  بگیرد. یعنی باید ادبیات به عنوان نوعی تولید فرهنگی ضروری- حیاتی، و به مثابه حرفه ای مستقل، کارا، لازم و مفید که جامعه برای رشد سالم فرهنگی و ادامه زندگی پویای خود، به آن نیاز مبرم  دارد، پذیرفته شود، و بنیان های مادی- معنوی- فرهنگی لازم برای حرفه ای شدن ادبیات فراهم گردد.

در کشور ما- با نهایت تاسف- ادبیات حرفه ای وجود ندارد، به همین دلیل است که هیچ یک از شاخه های تخصصی آن،  از جمله ادبیات علمی- تخیلی ، تقریباً وجود ندارد.

2- تولید ادبیات علمی- تخیلی نیازمند پیوند یافتن تخیل ادبی و تخیل علمی است، نیازمند تولیدکنندگانی است که از یک طرف نویسندگانی ادیب باشند، یعنی دارای قریحه و قدرت آفرینندگی  و تخیل خلاق ادبی  باشند، از طرف دیگر دارای تخیل قوی علمی ومسلط بر بعضی از دانش های طبیعی چون فیزیک کلاسیک، فیزیک مدرن، شیمی، زیست شناسی، زمین شناسی، کیهان شناسی؛ و هم چنین آگاه  بر منطق علمی و ریاضیات باشند. متاسفانه در کشور ما چنین پیوندی نادر و چنین افرادی  بسیار کمیابند و هیچ برنامه ای هم برای ایجاد این پیوند و کشف، تربیت و حمایت از چنین نویسندگانی وجود ندارد.

3- برای کشف و پرورش استعداد های بالقوه موجود در این زمینه، نیازمند محیط ها، مراکز، انجمن ها و کانون های ملی و دولتی علمی- ادبی، مراکز تشخیص و پرورش این گونه استعداد ها، هم چنین نیازمند نشریات، همایش ها، سخنرانی ها، جشنواره ها و مسابقات گوناگون علمی – ادبی  و نظایر آن ها هستیم، که یابندگان و پرورندگان  سازمان یافته این گونه استعداد های بالقوه موجود و بالفعل ناشناخته و نامکشوف هستند،اما با نهایت تاسف در این زمینه هیچ گونه پویش برنامه ریزی شده و کنش هدفمندی وجود ندارد. مجموعه ی این دلایل، به عنوان دلایل اصلی، شرایطی را فراهم کرده که در آن جایی برای رشد و شکوفایی ادبیات علمی- تخیلی وجود ندارد.

خبرنگار: به عقیده برخی نویسندگان این گونه داستان ها در کشور ما یا نوشته نمی شوند یا اگر هم خلق می شوند به نوعی رونویسی از آثار غربی ها هستند، نظر شما در این باره چیست؟

عاطف راد: با توجه به این که آفرینشگران ادبی اهل دانش و مسلط بر یکی از علوم  پایه، در جامعه ما کمیاب  هستند، و با توجه به این که در میان دانش آموزان مدارس و دانشجویان دانشگاه ها، بازاری بسیار گسترده  با خواستاران نیازمند فراوان برای کتاب های علمی و ادبیات علمی- تخیلی وجود دارد، این بازار با عرضه و نشر ترجمه ی آثار متنوع  نویسندگان بزرگ ادبیات علمی- تخیلی جهان، همانند ژول ورن، جرج ولز، آیزاک آسیموف، رابرت سیلوربرگ، آلدیس برایان، ری برادبری، مایکل کرایتون، آرتور سی کلارک، استانلی کوبریک، مایک مک کوی و دیگر نویسندگان غربی آثار علمی- تخیلی ، به تعادل می رسد و به نیازها و تقاضاهای واقعی موجود پاسخ می دهد و خواستاران و مخاطبان نوجوان و جوان خود را ارضا می کند. به همین دلیل است که در  چند دهه اخیر ترجمه ی آثار ادبیات علمی- تخیلی رشد و گسترش قابل توجهی یافته و این ترجمه ها در تیراژهای به نسبت وسیع منتشر می شوند، و برد خوبی هم دارند. این ترجمه ها توانسته اند جایگاه خاص خود را در کتابخانه های مدارس و کانون های دانش آموزی - دانشجویی و مخاطبان خاص خود را در میان طیف نوجوانان و جوانان پیدا کنند. طبیعی است که نشر و برد وسیع این قبیل آثار ترجمه ای، میدان جاذبه ای پر کشش برای مترجمان این آثار و دیگر کسانی که با این گونه آتار ترجمه شده سروکار دارند و دست به قلمی هم دارند، به وجود می آورد، تا به تقلید از این آثار بپردازند و با الگو برداری از این گونه آثار علمی- تخیلی، داستان ها و رمان هایی از این دست بنویسند، و چون کار مبتکرانه در این عرصه بسیار دشوار است؛ طبیعی است که به سراغ کوتاه ترین وآسان ترین راه بروند که همان  تقلید ناشیانه و رونویسی سطحی از آثار نویسندگان بزرگ این عرصه است. در نتیجه، این موضوع صحت  دارد که اغلب نوشته های علمی- تخیلی منتشر شده از جانب نویسندگان ایرانی، تقلید ناشیانه و رونویسی سطحی، خام، کم مایه و مقلدانه  از آثار علمی- تخیلی نویسندگان اروپایی و آمریکایی است.

خبرنگار: برخی ها معتقدند چون در کشور پویش و زایش علم وجود ندارد،داستان های علمی تخیلی هم شکل نمی گیرند، نظر شما در این باره چیست؟

عاطف راد: این دلیل به نظر من دلیل کافی و قانع کننده ای نیست، واگر چه وجود جریان تولید علم و فضای زنده و پویای علمی می تواند به طور غیر مستقیم منجر به رشد  این گونه ادبیات شود، اما دلیل اصلی تولید نشدن ادبیات علمی- تخیلی فقدان جریان تولید دانش نیست. به بیان دیگر، این دو نه به صورت مستقیم و رو در رو بلکه به صورت غیر مستقیم و با واسطه ی عوامل متعدد دیگر در ارتباط با هم قرار می گیرند و هر دو تابع هایی از شاخص ها و متغیر های بنیادی تری هستند که از طریق آن ها بر هم اثر می گذارند. روشن تر بگویم اگر روزگاری مجموعه شرایطی فراهم شود که جامعه در مسیر پیشرفت و تکامل حقیقی، همه جانبه، گسترده و عمیق فرهنگی- اجتماعی- اقتصادی- سیاسی قرار گیرد، در آن صورت هم موفق به تولید علم خواهد شد، هم صاحب ادبیات حرفه ای خواهد گردید و هم تولید ادبیات علمی- تخیلی در آن نضج و سامان خواهد گرفت، و رشد و گسترش کیفی- کمی مناسبی خواهد یافت. البته در حال حاضر در کشور ما محیط ها و مراکز علمی- پژوهشی- دانشگاهی فراوان وجود دارد  و از نظر پژوهش علمی در خیلی از شاخه های علوم در این مراکز کار شایان توجهی، در مقیاس جهانی- انجام می گیرد، ولی این به خودی خود برای پیدایش و گسترش ادبیات علمی- تخیلی کافی نیست. مساله اساسی پایین بودن سطح فرهنگ عمومی و تخصصی کشور، پایین بودن سطح سواد علمی و کتاب خوانی، و حرفه ای نبودن ادبیات و فرهنگ در جامعه است . با حرفه ای شدن ادبیات و ایجاد پایه ها و بنیان های زیر بنایی فرهنگی، زمینه های مساعد پیدایش ادبیات علمی- تخیلی نیز به تدریج وجود می آید.

خبرنگار: ظاهراً این ژانر در کشور ما بیشتر در حوزه ی ادبیات  کودکان و نوجوانان فعال است وژانری متعلق به این حوزه معرفی شده است، آیا چنین برداشتی درست است؟

عاطف راد: ژانر ادبیات علمی- تخیلی دارای شاخه های گوناگون و رده بندی های مختلف است. یک رده بندی آن رده بندی سنی است. از زاویه دید این رده بندی آثار این نوع ادبیات به سه رده سنی کودکان، نوجوانان- جوانان، و بزرگسالان تقسیم می شود. در کشورهای پیشرفته، که در آن ها ادبیات علمی- تخیلی جدی گرفته می شود، شاخه کودکان و نوجوانان- جوانان این ادبیات به این دلیل که مخاطبانش طیف سنی خاصی هستند که به طور مستقیم و مدام با دانش سر و کار دارند و تحصیل دانش در مدرسه ها و دانشگاه ها آن ها را به طور روز مره در ارتباط با مسائل علمی قرار می دهد و به این دلیل خواستاران و مشتریان و مخاطبان پر تعداد و مناسبی برای این گونه آثار هستند، طرف توجه بیشتر آفرینندگان داستان های علمی- تخیلی هستند و بیشترین آثار این ژانر از نظر تعداد و تیراژ برای این طیف تولید می شود و نشر می یابد. البته در این جامعه ها آثار علمی – تخیلی برای بزرگسالان و از جمله آثار علمی- فلسفی- تخیلی ویژه فرهیختگان و مخاطبان خاص نیز برای خود جایگاهی ویژه و مهم دارد و به همین دلیل در این جوامع چنین به نظر نمی رسد که این ادبیات فقط مخصوص کودکان و نوجوانان است.

در کشور ما به چند دلیل چنین به نظر می رسد. دلیل نخست این که به علت وجود برد وسیع این شاخه از ادبیات علمی- تخیلی در میان دانش آموزان، ترجمه آثار علمی- تخیلی مخصوص کودکان و نوجوانان شیوع و گسترش زیادی دارد و آغلب آثار ترجمه شده در این عرصه مربوط به این طیف سنی می باشد، و به ندرت اثری مخصوص بزرگسالان و مخاطبان خاص( همانند رمان های دنیای قشنگ نو از آلدوس هاکسلی- آئلیتا از آلکسی تولستوی- ماشین اندیشه نگار از آندره موروا- سولاریس از استانیسلاو لم) نشر می یابد. دلیل دوم این که مراکز داخلی نشر ادبیات کودکان و نوجوانان(از جمله کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مراکز مشابه دیگر) نیز به این شاخه ادبیات کودکان- نوجوانان، به خاطر برد وسیع آن توجه ویژه دارند و آثار نگارشی- ترجمه ای فراوانی در این زمینه تولید و منتشر می کنند. در نتیجه نویسندگان داخلی ادبیات کودکان- نوجوانان فضا و میدان مناسبی برای تولید این قبیل آثار می یابند و بنابراین اغلب آثاری که ما در بازار کتاب در این زمینه می بینیم، کتاب هایی هستند مناسب رده های سنی کودکان- نوجوانان با جلد های رنگین و تصویر های مهیج و جذاب، و جای آثار ادبیات علمی- تخیلی بزرگسالان تقریباً خالی است. اما این تصور به طور کلی درست نیست که ادبیات علمی- تخیلی ژانری مختص به کودکان و نوجوانان است. این نوع ادبیات، همانند هر نوع ادبیات دیگر همگانی است و به رده سنی خاصی تعلق ندارد و متعلق به تمام گروه های سنی و قشرهای اجتماعی است.