پاسخ به چند پرسشِ خبرنگار خبرگزاری ایسنا

درباره‌ی وضعیت فعلی تولید و انتشار داستان‌های علمی- تخیلی در ایران

 - در کشور ما چقدر به داستانهای علمی- تخیلی توجه می‌شود؟ اگر کم، چرا؟

 - متاسفانه هیچ توجه خاصی نمی‌شود و سهم تولید ادبیات علمی- تخیلی در میدان کمابیش وسیع تولیدات ادبی کشور ما هرگز سهم قابل توجهی نبوده و نیست. به بیان دیگر، درخت ادبیات ما در این شاخه بسیار بی‌برگ‌وبار  است.از دید من، مهمترین دلایل این بی‌بضاعتی و ناتوانی در تولید ادبیات علمی- تخیلی اینها هستند:

1- حرفه‌ای نبودن ادبیات در ایران: برای پیدایش و گسترش شاخه های تخصصی ادبیات، مانند ادبیات علمی- تخیلی، ادبیات فلسفی، ادبیات عرفانی، ادبیات تاریخی، ادبیات جنایی- پلیسی، نخست لازم است که ادبیات حرفه ای در یک جامعه شکل و نضج منسجمی  بگیرد. یعنی باید ادبیات به عنوان نوعی تولید فرهنگی ضروری- حیاتی، و به مثابه حرفه ای مستقل، کارا، لازم و مفید که جامعه برای رشد سالم فرهنگی و ادامه زندگی پویای خود، به آن نیاز مبرم  دارد، پذیرفته شود، و بنیان های مادی- معنوی- فرهنگی لازم برای حرفه ای شدن ادبیات فراهم گردد.

در کشور ما- با نهایت تاسف- ادبیات حرفه ای وجود ندارد، به همین دلیل است که هیچ یک از شاخه های تخصصی آن،  از جمله ادبیات علمی- تخیلی ، تقریباً وجود ندارد.

2- تولید ادبیات علمی- تخیلی نیازمند پیوند یافتن تخیل ادبی و تخیل علمی است، نیازمند تولیدکنندگانی است که از یک طرف نویسندگانی ادیب باشند، یعنی دارای قریحه و قدرت آفرینندگی  و تخیل خلاق ادبی  باشند، از طرف دیگر دارای تخیل قوی علمی ومسلط بر بعضی از دانش های طبیعی چون فیزیک کلاسیک، فیزیک مدرن، شیمی، زیست شناسی، زمین شناسی، کیهان شناسی؛ و هم چنین آگاه  بر منطق علمی و ریاضیات باشند. متاسفانه در کشور ما چنین پیوندی نادر و چنین افرادی  بسیار کمیابند و هیچ برنامه ای هم برای ایجاد این پیوند و کشف، تربیت و حمایت از چنین نویسندگانی وجود ندارد.

3- برای کشف و پرورش استعداد های بالقوه موجود در این زمینه، نیازمند محیط ها، مراکز، انجمن ها و کانون های ملی و دولتی علمی- ادبی، مراکز تشخیص و پرورش این گونه استعداد ها، هم چنین نیازمند نشریات، همایش ها، سخنرانی ها، جشنواره ها و مسابقات گوناگون علمی – ادبی  و نظایر آن ها هستیم، که یابندگان و پرورندگان  سازمان یافته این گونه استعداد های بالقوه موجود و بالفعل ناشناخته و نامکشوف هستند،اما با نهایت تاسف در این زمینه هیچ گونه پویش برنامه ریزی شده و کنش هدفمندی وجود ندارد. مجموعه ی این دلایل، به عنوان دلایل اصلی، شرایطی را فراهم کرده که در آن جایی برای رشد و شکوفایی ادبیات علمی- تخیلی وجود ندارد.

 - به عقیده برخی نویسندگان این گونه داستانها در کشور ما یا نوشته نمی‌شوند یا اگر هم خلق می‌شوند به نوعی رونویسی از آثار غربیها هستند، نظر شما در این باره چیست؟

 - با توجه به این که آفرینشگران ادبی اهل دانش و مسلط بر یکی از علوم  پایه، در جامعه ما کم‌یابند، و با توجه به این که در میان دانش آموزان مدارس و دانشجویان دانشگاهها، بازاری بسیار گسترده با خواستاران نیازمند فراوان برای کتابهای علمی و ادبیات علمی- تخیلی وجود دارد، این بازار با عرضه و نشر ترجمه ی آثار متنوع  نویسندگان بزرگ ادبیات علمی- تخیلی جهان، همانند ژول ورن، جرج ولز، آیزاک آسیموف، رابرت سیلوربرگ، آلدیس برایان، ری برادبری، مایکل کرایتون، آرتور سی کلارک، استانلی کوبریک، مایک مک کوی و دیگر نویسندگان غربی آثار علمی- تخیلی ، به تعادل می رسد و به نیازها و تقاضاهای واقعی موجود پاسخ می دهد و خواستاران و مخاطبان نوجوان و جوان خود را ارضا می کند. به همین دلیل است که در  چند دهه اخیر ترجمه ی آثار ادبیات علمی- تخیلی رشد و گسترش قابل توجهی یافته و این ترجمه ها در تیراژهای به نسبت وسیع منتشر می شوند، و برد خوبی هم دارند. این ترجمه ها توانسته اند جایگاه خاص خود را در کتابخانه های مدارس و کانون های دانش آموزی - دانشجویی و مخاطبان خاص خود را در میان طیف نوجوانان و جوانان پیدا کنند. طبیعی است که نشر و برد وسیع این قبیل آثار ترجمه ای، میدان جاذبه ای پر کشش برای مترجمان این آثار و دیگر کسانی که با این گونه آتار ترجمه شده سروکار دارند و دست به قلمی هم دارند، به وجود می آورد، تا به تقلید از این آثار بپردازند و با الگو برداری از این گونه آثار علمی- تخیلی، داستان ها و رمان هایی از این دست بنویسند، و چون کار مبتکرانه در این عرصه بسیار دشوار است؛ طبیعی است که به سراغ کوتاه ترین وآسان ترین راه بروند که همان  تقلید ناشیانه و رونویسی سطحی از آثار نویسندگان بزرگ این عرصه است. در نتیجه، این موضوع صحت  دارد که اغلب نوشته های علمی- تخیلی منتشر شده از جانب نویسندگان ایرانی، تقلید ناشیانه و رونویسی سطحی، خام، کم مایه و مقلدانه  از آثار علمی- تخیلی نویسندگان اروپایی و آمریکایی است.

 - برخیها معتقدند چون در کشور پویش و زایش علم وجود ندارد، داستانهای علمی- تخیلی هم شکل نمی‌‌گیرند، نظر شما در این باره چیست؟

 - این دلیل به نظر من دلیل قانع کننده ای نیست، واگر چه وجود جریان تولید علم و فضای زنده و پویای علمی می تواند به طور غیر مستقیم منجر به رشد  این گونه ادبیات شود، اما دلیل اصلی تولید نشدن ادبیات علمی- تخیلی فقدان جریان تولید دانش نیست. به بیان دیگر، این دو نه به صورت مستقیم و رو در رو بلکه به صورت غیر مستقیم و با واسطه ی عوامل متعدد دیگر در ارتباط با هم قرار می گیرند و هر دو تابع هایی از شاخص ها و متغیر های بنیادی تری هستند که از طریق آن ها بر هم اثر می گذارند. روشن تر بگویم اگر روزگاری مجموعه شرایطی فراهم شود که جامعه در مسیر پیشرفت و تکامل حقیقی، همه جانبه، گسترده و عمیق فرهنگی- اجتماعی- اقتصادی- سیاسی قرار گیرد، در آن صورت هم موفق به تولید علم خواهد شد، هم صاحب ادبیات حرفه ای خواهد گردید و هم تولید ادبیات علمی- تخیلی در آن نضج و سامان خواهد گرفت، و رشد و گسترش کیفی- کمی مناسبی خواهد یافت. البته در حال حاضر در کشور ما محیط ها و مراکز علمی- پژوهشی- دانشگاهی فراوان وجود دارد  و از نظر پژوهش علمی در خیلی از شاخه های علوم در این مراکز کار شایان توجهی، در مقیاس جهانی- انجام می گیرد، ولی این به خودی خود برای پیدایش و گسترش ادبیات علمی- تخیلی کافی نیست. مساله اساسی پایین بودن سطح فرهنگ عمومی و تخصصی کشور، پایین بودن سطح سواد علمی و کتاب خوانی، و حرفه ای نبودن ادبیات و فرهنگ در جامعه است . با حرفه ای شدن ادبیات و ایجاد پایه ها و بنیان های زیر بنایی فرهنگی، زمینه های مساعد پیدایش ادبیات علمی- تخیلی نیز به تدریج وجود می آید.

 - ظاهراً این ژانر در کشور ما بیشتر در حوزه ی ادبیات  کودکان و نوجوانان فعال است وژانری متعلق به این حوزه معرفی شده است، آیا چنین برداشتی درست است؟

 - ژانر ادبیات علمی- تخیلی دارای شاخه های گوناگون و رده بندی های مختلف است. یک رده بندی آن رده بندی سنی است. از زاویه دید این رده بندی آثار این نوع ادبیات به سه رده سنی کودکان، نوجوانان- جوانان، و بزرگسالان تقسیم می شود. در کشورهای پیشرفته، که در آن ها ادبیات علمی- تخیلی جدی گرفته می شود، شاخه کودکان و نوجوانان- جوانان این ادبیات به این دلیل که مخاطبانش طیف سنی خاصی هستند که به طور مستقیم و مدام با دانش سر و کار دارند و تحصیل دانش در مدرسه ها و دانشگاه ها آن ها را به طور روز مره در ارتباط با مسائل علمی قرار می دهد و به این دلیل خواستاران و مشتریان و مخاطبان پر تعداد و مناسبی برای این گونه آثار هستند، طرف توجه بیشتر آفرینندگان داستان های علمی- تخیلی هستند و بیشترین آثار این ژانر از نظر تعداد و تیراژ برای این طیف تولید می شود و نشر می یابد. البته در این جامعه ها آثار علمی – تخیلی برای بزرگسالان و از جمله آثار علمی- فلسفی- تخیلی ویژه فرهیختگان و مخاطبان خاص نیز برای خود جایگاهی ویژه و مهم دارد و به همین دلیل در این جوامع چنین به نظر نمی رسد که این ادبیات فقط مخصوص کودکان و نوجوانان است.

در کشور ما به چند دلیل چنین به نظر می رسد. دلیل نخست این که به علت وجود برد وسیع این شاخه از ادبیات علمی- تخیلی در میان دانش آموزان، ترجمه آثار علمی- تخیلی مخصوص کودکان و نوجوانان شیوع و گسترش زیادی دارد و آغلب آثار ترجمه شده در این عرصه مربوط به این طیف سنی می باشد، و به ندرت اثری مخصوص بزرگسالان و مخاطبان خاص( همانند رمان های دنیای قشنگ نو از آلدوس هاکسلی- آئلیتا از آلکسی تولستوی- ماشین اندیشه نگار از آندره موروا- سولاریس از استانیسلاو لم) نشر می یابد. دلیل دوم این که مراکز داخلی نشر ادبیات کودکان و نوجوانان(از جمله کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مراکز مشابه دیگر) نیز به این شاخه ادبیات کودکان- نوجوانان، به خاطر برد وسیع آن توجه ویژه دارند و آثار نگارشی- ترجمه ای فراوانی در این زمینه تولید و منتشر می کنند. در نتیجه نویسندگان داخلی ادبیات کودکان- نوجوانان فضا و میدان مناسبی برای تولید این قبیل آثار می یابند و بنابراین اغلب آثاری که ما در بازار کتاب در این زمینه می بینیم، کتاب هایی هستند مناسب رده های سنی کودکان- نوجوانان با جلد های رنگین و تصویر های مهیج و جذاب، و جای آثار ادبیات علمی- تخیلی بزرگسالان تقریباً خالی است. اما این تصور به طور کلی درست نیست که ادبیات علمی- تخیلی ژانری مختص به کودکان و نوجوانان است. این نوع ادبیات، همانند هر نوع ادبیات دیگر همگانی است و به رده سنی خاصی تعلق ندارد و متعلق به تمام گروه های سنی و قشرهای اجتماعی است.