روایتی از زندگی و مرگ گیومرت

مهدی عاطف‌راد

(منتشر شده در مجله آناهید- شماره ١٣- مهر و آبان ١٣٨٥)

گیومرت که به روایتی نخستین انسان و به روایتی دیگر نخستین شاه آریایی- ایرانی است، در اوستا، گیومرتن، و در متن های باستانی به جا مانده از ادبیات و زبان پهلوی، گیومارت، گیومرت و گیومرد نامیده شده است. او در متن های کهن پارسی دارای نام های گوناگونی چون کیومرس، کیومرز، کیومرث، کهومرث، کوشاه، کرشاه، گرشاه، گل شاه، کوه شاه، و شاه کوه است که متداول ترین شان و نام رایج امروزینش کیومرث است.

گیومرت در زبان پهلوی به مفهوم "نامیرای میرا" یا "ابدی زیست میرنده" است و این نام به این دلیل بر او نهاده شده که بنا بر روایت متنهای پهلوی، جایگاه  نخستین او در ابتدای آفرینش، گیتی مینوی بوده و در آن سرا، او نامیرا بوده و زندگی مانا داشته، هنگامی که بنا بر اراده اورمزد از گیتی فرازین به زمین فرود آمده، زیستی سپنجی یافته و از سوی زروان- پدر زمان- برای او عمرناسوتی سی ساله،  مقدر شده، او در کالبد زمینی خود، مدت سی سال عمر کرده، سپس مرده و به جایگاه نخستین خود در جهان فرازین باز گشته، و در آن جایگاه بار دیگر نامیرا شده و تا پایان جهان مانا خواهد بود.

درباره‌ی استوره زندگی و مرگ گیومرت دو گونه روایت استوره ای- آیینی- تاریخی داریم. روایت نخست روایتی است که در متنهای پهلوی- مزدیسنی باقی مانده از سدههای نخستین تاریخ هجری ایران، ثبت شده و مبنای بنیادین همگی آن ها، روایت متنهای اصیل پهلوی باستانی در دوران ساسانی، اوستا و سایر متن های مقدس مزدیسنی، و متن های کهن ودایی بوده است. مهم ترین سرچشمه های موجود این روایت متعلق به  نیمه دوم سده سوم هجری است و در میان متن های پهلوی به جا مانده از این دوران، بندهش- گزیده های زاداسپرم- روایت پهلوی- و  ارداویراف نامه، مفصلتر از بقیه متنها به این روایت پرداخته و هر یک از آنها، از زاویه دیدی خاص، این استوره را، با اختلافهایی در جزئیات، روایت کرده اند.

روایت دوم، روایتی است که در شاهنامه فردوسی و متنهای تاریخی- تحقیقی سده‌های سوم تا پنجم هجری، از جمله تاریخ الامم والملوک تبری( تاریخ بلعمی)، آثار تاریخی حمزه اصفهانی و مسعودی، آثار الباقیه ابوریحان بیرونی، و مجمل التواریخ و القصص آمده، و نسبت به روایت نخست روایتی جدید تر و بسیار متفاوت است.

این پژوهش نگاهی ست گذرا به روایت نخست از استوره زندگی و مرگ گیومرت.

بنا به باور آیینی آریاییهای باستان و متنهای پهلوی کهن که متکی بر این باورها بوده، گیومرت انسان نخستین  و نخستین نمونه بشر بر روی زمین و پدر نژاد انسانی به طور کلی، و بارآور نژاد نژاده آریایی به طور خاص بوده است. از گیومرت در اوستا با  صفتهای "نیکوکار" و "پاک" یاد شده است.

آفرینش گیومرت

در آن هنگام که زمان بی کرانه بود و ازلی- ابدی، و دو جهان روشنی و تاریکی در برابر هم قرار داشتند- جهان روشنی بر فراز و جهان تاریکی در فرود- و بین این دو جهان خالی مطلق بود، چون اورمزد که فرمانروای جهان روشنی ست، و دانایی ناب کامل است، و سرچشمه روشنایی همین دانایی اوست، سرشت تازنده و ستیزنده اهریمن را، که فرمانروای جهان تاریکی ست، می شناخت، آهنگ آن کرد که جهان روشن نهاد خویش را در برابر تازش اهریمن ایمنی و امنیت بخشد، بدین سبب از زمان بی کرانه، زمان کران مند دوازده هزار ساله را آفرید و در این زمان کران مند گوهرهای مینوی را آفرید. سه هزار سال به آفرینش مینوی جهان گذشت، و در این سه هزار سال اورمزد، نخست امشاسپندان و ایزدان بزرگ را برای یاری خود آفرید، تا در نگهبانی گیتی و نبرد با اهریمن یاور وی باشند، سپس مینوی جهان مادی، از جمله مینوی آسمان و دریا و زمین و گیاه و جانور و انسان را آفرید. در همین مدت اهریمن نیز که، به دلیل کران مند شدن زمان، توانا به آفرینش شده بود، فرزندان خویش، کماله دیوان (هفت دیو مهیب تبهکار مهم که در برابر هفت امشاسپند اصلی اورمزدی قرار می گیرند)، و سایر دیوان کوچک و بزرگ، و دختر دلبند خود، جهی، را، برای یاری رساندن به خویش، آفرید و در پایان سه هزاره نخست، همراه تمام فرزندانش به جهان روشنی بتاخت، اما باشنیدن سرود مقدس "اهو نور" که به فرمان اورمزد، در جهان روشنی طنین انداز بود، او و همراهانش سست شدند و از یورش بازماندند و به ژرفای چاه سیاه دوزخ، در اعماق جهان تاریکی، فرو افتادند و مدت سه هزاره در آن جا مدهوش و بی جنبش بودند.

آنگاه اورمزد در  سه هزاره دوم، برای مینوهای جهان مینوی تن مادی آفرید، تا یار و یاری دهنده او در مبارزه آینده اش با اهریمن باشند و سپاهیان او را تشکیل دهند. در ساختن جهان، اورمزد از روشنایی بی کران آغاز کرد که از اندیشه تابناکش سرچشمه می گرفت. از روشنایی بی کران آتش را آفرید و فروزش و تابش را از روشنایی بی کران در آن نشاند. از آتش باد را به سیمای جوانی پانزده ساله آفرید. از باد آب را برای مغلوب ساختن دیو تشنگی آفرید، و از آب خاک را پدید آورد. و چون آخشیج های گوهرین گیتی از آتش و باد و آب و خاک ساخته و پرداخته شدند، به ساختن جهان مادی پرداخت. نخست از آتش جاودان که جریان بخش و جان آفرین جهان مادی است، و از سرچشمه نورانی اندیشه اورمزد مایه می گیرد، تن مادی یگانه بی کرانه ای آفرید. سپس از سر آن آسمان، و از پای آن زمین، و از اشک آن دریا، و از گیسوی آن گیاه نخستین، و از دست راست آن گاو نخستین، و از دست چپ آن تن گیومرت را آفرید.

 به این ترتیب که نخست آسمان را چون تخم مرغی گرد و هموار، از پولاد گداخته بساخت و آن را حصار جهان کرد، و سر آن را به روشنایی بی کران پیوست و تمام جهان مادی خویش را در میان آن جای داد، و خود برای رهبری نبرد آتی اش با اهریمن، که به یمن نیروی دانایی پیش بینانه خویش می دانست در پایان این سه هزاره در گیر آن خواهد شد، بر فراز آسمان ساکن شد. آسمان برای اورمزد زرهی بود تا در نبرد با اهریمن آن را به خود بپوشاند. دوم دریا را آفرید و برای آن که بپاید و خشکی نبیند، باد ابر انگیز را به یاری دریا گماشت. سوم زمین را گرد و بی فراز و نشیب، چون زرده تخم مرغ در میان گنبد آسمان به پهنا و درازا و ژرفای یکسان آفرید، و در بهترین جای آن سرزمین "ایران ویج" و در میانه آن رود "دائیتی" را بنیان نهاد. چهارم گیاه نخستین را که نمونه گیاه و بارآور بالندگی و رویش بود، بی شاخه و بی پوست و بی خار و تر و شیرین، در وسط سرزمین "ایران ویج" و بر کرانه رود  "دائیتی" آفرید. این گیاه تخمه همه گیاهان را در خود داشت. اورمزد آب و آتش را به یاری او گماشت تا در درازنای زمان از ریشه و ساقه اش همه گونه گیاه پدید آید. پنجم سالار چارپایان اهلی را به صورت گاو نخستین، که ماده گاوی سپید بود و نمونه چهارپایان و الگوی مادی آنان، روشن و درخشان چون ماه آفرید، و جایگاه او را در سرزمین "ایران ویج"، بر ساحل راست رود "دائیتی"، قرار داد. اورمزد آب و گیاه را به یاری گاو نخستین گماشت تا به کمک آن ها نیرو گیرد و ببالد و فرزندان آورد. سرانجام در ششمین مرحله آفرینش، گیومرت را که نخستین انسان و نمونه آدمی و پدر نسل بشر بود، درخشان همچون خورشید آفرید. جایگاه او را نیز در سرزمین "ایران ویج"، بر ساحل چپ رود "دائیتی"، قرار داد. گیومرت را به اندازه چهار نای بلندی بود. پهنایش با درازایش برابر بود، و از این نظر بین او و آسمان که دارای درازا و پهنای برابر است، شباهت و پیوند بود. گیومرت بر سوی چپ و گاو نخستین بر سوی راست اورمزد آفریده شدند. گیومرت دارای چشم و گوش و زبان و نشان اورمزدی "دخشک" بود. داشتن دخشک به او این مزیت را می بخشید که مردمان، تا انتهای جهان، از تخمه او زاده شوند. برای آرامش او خواب آسایش بخشنده آفریده شد. اورمزد گیومرت را بینا و گویا و شنوا آفرید. اندام و پیکرش، هنگام آفرینش، اندام و پیکر بالابلند مرد پانزده ساله خوش اندام ورزیده بود- پانزده سالگی سن اوج جوانی و کمال و بلوغ برای مرد باستانی بود- اورمزد از روشنی و سبزی آسمان تخمه مردمان را بارور و بالنده آفرید و در تن گیومرت بنهاد تا نسلی بارور و بالنده از او پدید آید. اورمزد آفریدگان زمین همه را از آب پدید آورد، جز گاو نخستین و گیومرت را که گوهرشان از آتش بود. تخمه گیومرت نیز آتش نهاد بود نه چون دیگر آفریدگان زمین، آب نهاد.

آفرینش جهان یک سال به درازا انجامید. اورمزد جهان را در شش نوبت آفرید و پس از هر نوبت پنج روز آرام گرفت و آن پنج روز را روزهای جشن و شادمانی و سپاس گزاری قرار داد. او آفرینش را از نخستین روز فروردین آغاز کرد. آسمان را در چهل روز، دریا را در پنجاه و پنج روز، زمین را در هفتاد روز، گیاه نخستین را در سی و پنج روز، و گاو نخستین را در شصت و پنج روز آفرید.

آفرینش گیومرت هفتاد روز به درازا انجامید- از رام روز ماه دی تا انیران روز ماه سپندارمذ، که طبق تقویم امروزی از پانزدهم دی تا بیست و چهارم اسفند می شود- و پس از آن پنج روز گاهنبار است، یعنی پنج روز آرامش اورمزد و پنج روز جشن و سرور آفریدگانش به پاس آفرینش موجود مقدس دیگری از آفریده های او. 

زندگی زمینی گیومرت و نبردش با اهریمن

گیومرت از گیتی مینوی به زمین خاکی فرستاده شده تا اورمزد را یار و یاور باشد در نبرد با اهریمن، و از او نژاد آریایی به وجود آید که سپاهیان اورمزد باشند در مبارزه  دیرپایش با سپاهیان اهریمن.

در پایان سه هزاره دوم اهریمن که تمام این سه هزاره را سست و بیهوش در دوزخ افتاده بود، به هوش آمد، و دیوان که آنان نیز از بیهوشی و رخوت بیرون آمده بودند او را تشویق کردند تا به آفریدگان اورمزد بتازد و با آنان بستیزد و ایشان را نابود کند. دیوان به اهریمن قول دادند که او را یاری دهند و همراه او به آفریدگان اورمزد یورش آورند و آنان را دچار هر گونه بلا و نکبتی از درد و بیماری و رنج و اندوه و مرگ سازند. آنان به او گفتند: "برخیز، پدر ما. ترس و سستی از خویش بران، و به ما دلگرم باش، زیرا ما در گیتی آن گونه کارزار کنیم که اورمزد و امشاسپندان را از آن تباهی و بدی رسد". سپس، یکایک، تبه کاری ها و بدکرداری هایی را که از ایشان بر می آمد به تفصیل برشمردند. اهریمن حرف های دیو زادگان خویش را تمام و کمال شنید، با این وجود، به گفته های ایشان دلگرم نشد و جرات تازش بر آفریدگان اورمزد و ستیزش با آنان نکرد، و از سستی و رخوت برنخاست.

آن گاه جهی، دختر بزرگش، پیش آمد و قول داد که گیومرت راستکار و گاو نخستین را دچار چنان رنج های بی شمار کند که زندگی در نظرشان بی مقدار شود. جهی تبهکار پدر پلشت کردارش را چنین گفت:"برخیز، پدر ما. ترس و سستی از خویش بران، و به من دلگرم باش، زیرا من در کارزار با اورمزد آفریدگان، چندان درد و رنج و بلا بر مرد پرهیزگار و گاو ورزا وارد آورم که به سبب کردار من، زندگی ایشان دیری نپاید. فره ایشان را بدزدم. آب را بیالایم. زمین را بیازارم. آتش را خامش کنم. گیاه را پژمرده سازم. و تمام آفرینش را آلوده و آزرده کنم."

آن گاه او تمام بدکرداری هایی را که توانا به انجامش بود، چنان به تفصیل برشمرد که اهریمن قوت قلب گرفت و  به او دلگرم شد. آن گاه جرات دوباره یافت و جان تازه گرفت و از سستی و رخوت بیرون آمد. پس برخاست و سر جهی ببوسید، و از آن پلید بوسه، آن پلیدی که دشتانش خوانند- منظور حیض است- بر جهی آشکار شد.

آن گاه اهریمن به همراهی تمام کماله دیوان و دروجان و خرفستران موذی و گزنده، چون مار و اژدها و افعی و عقرب و چلپاسه، و تمام بدی ها و شرارت ها و تباهی ها و پلشتی های خویش آفریده، به پیشگامی و سپهسالاری جهی، از نو به جهان مادی اورمزد آفریده بتاخت و به مقابله با جهان روشنایی و روشنان درونش پرداخت. نخست بر آسمان یورش آورد و سپهر را که در جهان روشنی قرار داشت، به جهان خالی، که مرز میان دو جهان تاریکی و روشنایی است، فرو کشید- و تنها بخشی از آن در جهان روشنی باقی ماند و این همان بخش از جهان مادی است که اهریمن توانا به آلودن آن نیست- سپس آسمان را شکافت و به درون آن آمد و چون وارد آسمان شد از آن ترسید- همچنان که گوسپند از گرگ- سپس از آب که زیر زمین قرار داشت، گذشت. سپس میانه زمین را سفت و شکافت و به وسط زمین بر آمد. پس آن گاه بر تمام آفریدگان اورمزد هجوم آورد، و چون پلید مگسی آلوده، بر تمام آفرینش بتاخت. جهان را به نیمروز چنان تیره و تاریک کرد که زمین چون شب تاریک شد و تمام آسمان زیر و بالای زمین را تاریکی در خود فرو برد.

آنگاه اهریمن آفریدگان زشت و پلشت خود را بر زمین رها کرد و پلیدی ایشان چنان همه جا را فرا گرفت که  به اندازه نوک سوزنی از زمین از آلودگی بر کنار نماند. گیاه زهرآلود شد و پژمرد. گاو نخستین دچار بیماری و درد شد و زرد روی گشت. آن گاه اهریمن به سوی گیومرت آمد تا او را دچار آز و نیاز و بیم و هوس و بوشاسپ( کاهلی و سستی و رخوت) کند. اورمزد برای نجات دادن گیومرت از شر فتنه اهریمن او را به خوابی خوش فرو برد. گیومرت مدتی در خواب از گزند اهریمن در امان بود. چون بیدار شد، جهان را چون شب تاریک دید. زمین پر شده بود از دیوان و دروجان و خرفستران گزنده. سپهر از گردش و خورشید و ماه از چرخش باز ایستاده بودند. زمین از غرش دیوان "مزنی"- آن دیوان هیولا پیکر که ایشان را بلندی چنان است که دریای فراخکرد تا میان ران شان رسد و ژرف ترین ژرفایش تا ناف شان را در بر گیرد- می لرزید.

اهریمن سرگرم تاخت و تاز بود، و در ستیز و گلاویز با آفریدگان اورمزد. چون در برابر ایشان کاری از پیش نبرد، و بی زوری خویش و تقلای بیهوده خود در چیرگی بر ایشان را دید،  آرزوی بازگشت به دوزخ، و آهنگ واپس نشستن کرد. اما آسمان چون ارتشتاری اروند با زره ای فلزین راه بر او بست. اهریمن راهی برای گریز نیافت و در دام آسمان اسیر شد. آن گاه نخستین نبرد سهمگین با اهریمن را  آسمان آغاز کرد، که نبردی بس مدهش بود، و در این نبرد آسمان اهریمن را چنان زار و خوار کرد، که آه از نهادش برآمد. سپس دومین نبرد را آب کرد. سه دیگر نبرد را زمین کرد. چهارمین نبرد را گیاه کرد. پنجمین نبرد را گاو نخستین یکتا آفریده کرد. سرانجام نوبت گیومرت درستکار درخشان چون خورشید رسید، و ششمین نبرد را گیومرت با اهریمن کرد.

این نبرد سی سال آزگار به درازا انجامید، زیرا بر سپهر طالع گیومرت چنین نوشته شده بود، و زروان پیش از تازش اهریمن چنین مقدر کرده بود که گیومرت راست کردار بر زمین سی بهار زندگی و شاهی کند.

چون اهریمن در ششمین نبرد خویش با جهانیان به سوی گیومرت تاخت، گیومرت نخست به نیایش اورمزد پرداخت و اندیشه پاک کرد و سرودهای مینوی بخواند، که به او قوت قلب و آرامش خاطر بخشید- و این بهترین روش نابود ساختن دروجان و دیوان است- پس آن گاه به مقابله با اهریمن برخاست و به نبرد با او پرداخت. او توانست به نیروی اورمزدی و کردار و پندار نیک خود، اهریمن و دیوانش را واپس براند و ناکام بگذارد.

اهریمن هر ترفندی به کار برد و از هر سو که تاخت، از پس گیومرت بر نیامد، و نیروی اورمزدی گیومرت او را خسته و آزرده کرد. ناچار، خوار و زار، واپس نشست و با خویش اندیشید که تمام آفریدگان اورمزد را آسیب و گزند رساندم جز گیومرت را. آن گاه تدبیری تازه اندیشید و استویهاد- دیو مرگ و زوال تن را، که در امان ماندن از او تنها به یاری مهرایزد ممکن است- همراه با هزار دیو مرگ بار دیگر بر گیومرت که یار و یاور اصلی اورمزد بود، برجهانید. اما اینان نیز نتوانستند تا زمان مرگ او، گیومرت را بکشند، به سبب تقدیری که رفته بود، و در آغاز آفرینش، زمان زندگانی و خدایگانی گیومرت سی سال بریده شده بود. در این مدت اهریمن و دیوانش همه چیز را در گیتی اورمزدی ویران کردند. دود و تاریکی با آتش در آمیخت و کدورت نور را کدر کرد و آفریدگان مقدس دگردیسه شدند. هر کدام از امشاسپندان دیوی بزرگ را هماورد خویش داشت. بر هر چیز ارجمند دیوی بتاخت. زشتی بر زیبایی، پستی بر والایی، بدی بر نیکی، فریب بر راستی، افسون جادوگری بر کلام مقدس، افراط و تفریط بر اعتدال و میانه روی، کاهلی بر کوشایی، تاریکی بر روشنایی، و نابخشایندگی بر بخشایش هجوم آورد. بر هر آن چه در تمام جهان مادی و سپهر اورمزدی بود، گزند و آسیب رسید.

مرگ گیومرت

چون این تدبیر اهریمن بی نتیجه ماند و این تیرش نیز به سنگ خورد، و او از پس گیومرت بر نیامد، به دختر خویش، جهی، متوسل شد. جهی به یاری او آمد و رنج و بیماری و مرگ را به سوی گیومرت فرستاد. سرانجام پس از سی زمستان نبرد، گیومرت دچار بیماری مرگبار شد و بیمار و رنجور به زمین افتاد.

آن گاه  اهریمن بر پای راست او تاخت، و از انگشت کوچک پای راست او مرگ را به تن گیومرت درون کرد. سپس به سینه او تاخت، پس آن گاه بر شانه او فراز آمد و سپس بر بالای سر او بتاخت. از تن گیومرت روشنی چنان برون شد که آهن گرم سرخ را پتک برزنند و سیاه گردد. و بدینسان جان که از چشمه ی آتش اورمزدی بود و گوهری پاک و مقدس و روشن داشت، از پیکر گیومرت برون شد و او همان گونه که از دست چپ اورمزد زندگی زمینی یافته بود، بر دست چپ خویش افتاد و درگذشت و به جهان مینوی باز گشت. در واپسین دم پیش از درگذشت، به فرمان اورمزد، تخمه اش بر زمین ریخت. آن تخمه را روشنی خورشید بپالود و دو بهر آن را نریو سنگ نگاه داشت و بهر سوم را سپندارمذ. و از آن جا که تن گیومرت از فلز ساخته شده بود و سرشت فلزین داشت، از تن گیومرت هنگام مرگ، هشت گونه فلز، شامل زر و سیم و آهن و روی و ارزیز(قلع) و مس و سرب و جیوه  پدید آمد. از سر سرب، از خون ارزیز، از بازو سیم، از پای آهن، از استخوان روی، از گوشت مس، از پیه جیوه و از جان زر، که گرانبها ترین فلزات است، پدید آمد.  تخمه زرین او چهل سال در زمین پنهان بود. به سر چهل سال از آن ریواس پیکری یک ساقه با پانزده برگ برویید و از آن مشی و مشیانه از زمین برستند، یکی به دیگری پیوسته، هم بالا و همدیس. نه ماه ریواس پیکر بودند، سپس انسان پیکر گشتند و از ایشان نخست نژاد آریایی و سپس تمام مردم جهان نسل به نسل به دنیا آمدند، برای یاری رساندن به اورمزد در نبرد سهمگین خویش در سه هزاره سوم با اهریمن، و برای آن که سرداران و سربازان  سپاه اورمزد باشند در مبارزه با اهریمن- طبق پیمانی که فروهر های ایشان در آسمان با اورمزد بسته بودند و  سوگند خورده بودند یار و یاور او باشند در نبرد دیرپا با اهریمن، برای نابود ساختن دیوان و دروجان او و از کار انداختن خودش در واپسین نبرد، و باز افکندن ابدی اش به چاه سیاه و بی انتهای دوزخ که جایگاه اول و آخر اوست.