چرا افرا سزاوار زن شازده چلمن میرزا نمی شود؟

مهدی عاطف راد

نمایش افرا یا روز می گذرد بیضایی را که دیدم به یاد نمایش زن نیک ایالت سچوان برشت افتادم. شباهتهای زیادی بین این دو نمایشنامه وجود دارد. از جمله این که افرا سزاوار هم مثل شن ته زنی تمام و کمال نیک است که خوبی اش مطلق است و همین خوبی مطلق در جامعه ای نسبی که شالوده مادی و معنوی اش سوداگری و سودپرستی ست، مساله آفرین است و ایجاد تنش و کشمکش می کند. نیکی مطلق گرایانه فاقد واقع بینی و به دور از عاقبت اندیشی این دو دختر مهم ترین عنصر مشابه این دو نمایش است.

می توان در یک بررسی تطبیقی، این دو نمایش را با هم مقایسه کرد و شباهتهای دیگرشان را نشان داد. به عنوان مثال صحنه پایانی دو نمایش از نظر مضمون شبیه به هم است. در صحنه پایانی نمایش افرا، نویسنده می آید جلو صحنه و خطاب به تماشاگران سخن می گوید و پرسشها و دغدغه هایش را درباره سرنوشت افرا و چگونگی به پایان رساندن نمایش با آنان مطرح می کند. در صحنه پایانی نمایش زن خوب ایالت سچوان هم بازیگری جلو صحنه ظاهر می شود و با لحنی پوزش آمیز و در عین حال پرسش آلود، خطاب به تماشاگران سخن می گوید و دغدغه های ذهنی اش را به صورت پرسشهایی بی پاسخ با آنان در میان می گذارد.

اینک با توجه به خوبی مطلق افرا سزاوار، این زن نیک تهرانی، می خواهم این پرسش مهم را مطرح کنم: چرا افرا سزاوار که زنی از همه نظر خوب و فهمیده و دلسوز و مهربان است، به خواستگاری خانم شازده بدرالملوک جواب منفی می دهد و زیر بار نمی رود که زن شازده چلمن میرزای خل و چل، پسر ناقص عقل او، شود؟ مگر چه عیب و ایرادی دارد که دل این جوانک معصوم را به دست آورد، به عشق مخلصانه و بی شیله پیله اش پاسخ مثبت دهد و به عقد همسری اش درآید؟ آیا به این خواستگاری جواب منفی می دهد چون به عشق فکر می کند و آرزومند است که با عشق ازدواج کند و همسرش مزدوج مکملی باشد مثل خودش خوب و سالم و کامل و بی نقص که عاشقش باشد و درکش کند و با او تفاهم روحی داشته باشد و نیازهای عاطفی اش را ارضا کند و او را از هر نظر خوشبخت سازد؟ آیا فکر می کند چقدر شانس برای یافتن چنین مردی دارد؟ آیا گمان می کند در جامعه ای سوداگر که پر است از سوداپیشگان سودپرستی از قماش آقای اقدامی فروشگاه دار و حمید شایان دوچرخه ساز، این خوشبختی را دارد که عاشقی صادق تر و شوهری بهتر و بی آزارتر از شازده چلمن میرزا پیدا کند؟ آیا خاطرخواهان و خواستگارانی از جنس حمید شایان دوچرخه ساز خیلی بیشتر از چلمن میرزا می توانند به او عشق بورزند، با او تفاهم داشته باشند، کمبودهای روحی اش را برطرف سازند، نیازهای عاطفی اش را برآورده کنند و به احساسات لطیفش پاسخ درخور دهند؟ آیا  در قلب مردان سوداپیشه این جامعه سودپرست عاطفه ای عاشقانه و احساسی انسانی وجود دارد که نثارش کنند؟ بی شک چنین نیست و بی گمان چنین خواستی آرزوی محال است. اگر افرا سزاوار فکر می کند که در این محله ممکن است مردی با ارمغان عشق به سراغش بیاید و او و خانواده اش را از منجلاب نکبت باری که در آن دست و پا می زنند، نجات دهد و به رویاهای شان واقعیت بخشد، باید به او گفت که کور خوانده و خیال خام کرده، زهی سودای باطل! زهی آرزوی محال! در جامعه ای که او در آن زندگی می کند، تمام درها بسته و تمام راهها بن بست است، هیچ راه گریز و نجاتی نیست، هیچ منجی رهایی بخشی یافت نمی شود، هیچ عشقی هم جز عشق به پول و ثروت وجود ندارد. در چنین جامعه ای  آرزوی رهایی سراب دروغین فریبنده ای ست که هرگز کسی چون افرا سزاوار به آن نخواهد رسید. صادق ترین و درستکار ترین و بی آزار ترین مرد این جامعه نیمچه مرد ناقص عقلی چون شازده چلمن میرزاست. کسی بیشتر از او افرا سزاوار را دوست ندارد، کسی در عشق بی غل و غش تر و در زندگی بی آزارتر از او نیست، کسی بیشتر از او به افرا سزاوار نیاز ندارد، کسی بیشتر از او محتاج محبت و مراقبت و مهربانی و دلسوزی اش نیست. مگر افرا سزاوار بر مبنای این ملاحظه کاری که اگر دروغ خانم شازده بدرالملوک را افشا و دسیسه چینی دغلکارانه اش را در متهم شدنش به دزدی برملا کند، ممکن است خانم شازده را بازداشت کنند، سکوت پیشه نمی کند و حقیقت را پوشیده نگه نمی دارد و تهمت دزدی را به بهای بی آبرویی نمی خرد؟ چرا؟ چون فکر می کند که اگر خانم شازده را بازداشت کنند، شازده چلمن میرزایش تنها و بی پناه می ماند و او که فرشته ای یکپارچه نجابت و شرافت و خوش قلبی و مهربانی و فداکاری ست، هرگز دلش راضی به چنین فاجعه ای نمی شود. حال این فرشته فوق بشر نیک نهاد که اینقدر نگران تنهایی و بی پناهی شازده چلمن میرزاست و تهمت دزدی و ننگ بی آبرویی را به جان می خرد از ترس این که مبادا آن جوانک خل و چل بی پشت و پناه بماند، چطور این فکر را نمی کند که اگر خدای نکرده، یک وقت برای خانم شازده بدرالملوک اتفاق ناگواری بیفتد و او سرش را بگذارد زمین و بمیرد، آنوقت چه کسی شازده چلمن میرزای  بیچاره اش را زیر چتر دلسوزی خود می گیرد و حامی آن بدبخت فلک زده می شود؟ آیا ناقص عقل علیلی چون او نیاز به کسی ندارد که همدمش باشد و تر و خشکش کند؟ چه کسی بهتر و فداکارتر و مهربان تر و دلسوزتر از افرا سزاوار؟ مگر او تنها کسی نیست که می تواند شازده چلمن میرزا را زیر پر و بالش بگیرد و برایش هم مادری و هم همسری کند؟ آیا نگران سرنوشت بخت برگشته ای چون شازده چلمن میرزا نیست و دلش به حال او و آینده فاجعه بارش نمی سوزد؟ آیا هیچ وقت به این موضوع فکر نکرده که اگر او این فداکاری را کند و عروس خانم شازده بدرالملوک گردد نان خانواده اش توی روغن خواهد افتاد، مادرش از رنج کلفتی کردن در خانه دیگران خلاص خواهد شد، خواهر و برادرش از فقر و فلاکت نکبت بار نجات پیدا خواهند کرد، شکم شان سیر و تن پوش شان بی وصله و آینده شان تآمین و آرزوهای شان برآورده و درهای بسته خوشبختی به روی شان باز خواهد شد؟ پس چرا حاضر به فداکاری نیست؟ آیا بهتر نیست که آدم فداکاری چون او فدا شود تا به قیمت فداکاری اش دیگرانی که او دلسوزشان است به برگ و نوایی برسند و از رنج بینوایی برهند؟ آیا  بهتر نیست که او از آرزوهایش دست بکشد تا دیگرانی که عزیزان دلبند او هستند به آرزوهاشان برسند؟ آیا منطقی نیست که او بدبخت شود (اگر بشود ازدواج با شازده چلمن میرزا را در مقایسه با زن دیگرانی به مراتب بدتر از او شدن بدبختی نامید!) تا به قیمت بدبختی او دیگرانی که آرزومند خوشبختی شان است از تیره روزی نجات پیدا کنند و بهروز شوند؟ او که در جامعه ای زندگی می کند که در آن دورنمای روشنی برای خوشبختی و شانسی برای نجات از فلاکت و امیدی به تحقق یافتن آرزوها وجود ندارد، نه پسر عمویی هست که عاشقش باشد و برایش از سرزمینهای دوردست رویاها عشق و خوشبختی سوغات بیاورد، نه نویسنده ای خیالی که بیاید و دستش را بگیرد و او را از سرنوشت سیه دل محتوم نجات بدهد، پس چرا فداکاری نمی کند و زن شازده چلمن میرزا نمی شود؟ آیا این عاقلانه ترین و بهترین کاری نیست که افرای سزاوار، این زن فهمیده و نیک، می تواند و باید بکند؟